PHẢN ỨNG CÓ HẠI CỦA THUỐC (ADR): DẤU HIỆU NHẬN BIẾT SỚM ĐỂ BẢO VỆ AN TOÀN NGƯỜI BỆNH

Một viên thuốc có thể giúp kiểm soát bệnh tật, giảm đau hay cứu sống người bệnh. Nhưng bên cạnh lợi ích điều trị, bất kỳ loại thuốc nào cũng tiềm ẩn nguy cơ gây ra những phản ứng không mong muốn.

Trong y học, phản ứng có hại của thuốc (Adverse Drug Reaction - ADR) được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng thời gian nằm viện, chi phí điều trị, thậm chí có thể gây tàn tật hoặc tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Vì vậy, nhận diện sớm, xử trí đúng và báo cáo đầy đủ ADR là một phần không thể thiếu trong bảo đảm an toàn người bệnh.

Phản ứng có hại của thuốc (Adverse Drug Reaction - ADR) là gì?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ADR là phản ứng có hại, ngoài ý muốn xảy ra khi thuốc được sử dụng đúng liều thông thường nhằm phòng bệnh, chẩn đoán, điều trị hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý của cơ thể.

Tuy nhiên, không phải mọi vấn đề liên quan đến thuốc đều là ADR. Những trường hợp như dùng thuốc sai cách, không tuân thủ điều trị, sai sót trong kê đơn hoặc cấp phát thuốc, hay thuốc không đạt hiệu quả điều trị đều không được xếp vào nhóm phản ứng có hại của thuốc.

Việc phân biệt rõ các tình huống này giúp nhân viên y tế xác định đúng nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.

Phản ứng có hại của thuốc có thể biểu hiện rất đa dạng

Phản ứng có hại của thuốc có thể xuất hiện ngay sau khi dùng thuốc hoặc sau nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Mức độ cũng rất khác nhau, từ nhẹ đến đe dọa tính mạng.

Phần lớn phản ứng có hại của thuốc có thể dự đoán được vì liên quan trực tiếp đến tác dụng của thuốc, chẳng hạn tụt huyết áp khi dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc ho khan khi sử dụng một số thuốc ức chế men chuyển.

Ngược lại, cũng có những phản ứng rất hiếm gặp, không thể dự đoán trước, không phụ thuộc vào liều dùng nhưng thường nghiêm trọng hơn, như dị ứng nặng, viêm gan do thuốc hoặc hội chứng Stevens-Johnson (một phản ứng da nghiêm trọng). Với các trường hợp này, người bệnh cần ngừng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ và tuyệt đối không tự ý sử dụng lại thuốc đã gây phản ứng.

Những dấu hiệu thường gặp

Phản ứng có hại của thuốc có thể ảnh hưởng đến hầu hết các cơ quan trong cơ thể.

Ở da, người bệnh có thể nổi mề đay, phát ban hoặc phù mạch.

Ở đường tiêu hóa, có thể gặp buồn nôn, tiêu chảy hoặc viêm loét dạ dày khi sử dụng một số thuốc.

Một số thuốc có thể gây ho kéo dài, đau cơ, yếu cơ, loãng xương nếu dùng lâu dài hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan, thận và các chỉ số xét nghiệm máu.

Không phải mọi triệu chứng bất thường sau khi dùng thuốc đều là ADR, nhưng khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh nên thông báo ngay cho bác sĩ hoặc dược sĩ để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Phản vệ - tình huống cần cấp cứu ngay

Trong các phản ứng có hại của thuốc, phản vệ là tình trạng đặc biệt nguy hiểm. Phản vệ có thể xuất hiện chỉ sau vài giây đến vài giờ kể từ khi tiếp xúc với thuốc hoặc dị nguyên. Người bệnh có thể nổi mề đay, khó thở, tụt huyết áp, tím tái, rối loạn ý thức và nhanh chóng rơi vào sốc phản vệ nếu không được cấp cứu kịp thời.

Một số thuốc có nguy cơ gây phản ứng này hoặc các phản ứng tương tự nếu sử dụng không đúng cách. Chẳng hạn, kháng sinh vancomycin có thể gây hội chứng "người đỏ" nếu truyền quá nhanh. Vì vậy, mọi thuốc đều cần được sử dụng đúng chỉ định và đúng quy trình chuyên môn.

Vì sao cần báo cáo phản ứng có hại của thuốc (ADR)?

Mỗi báo cáo phản ứng có hại của thuốc không chỉ giúp bảo vệ một người bệnh mà còn góp phần phát hiện sớm những nguy cơ của thuốc trong cộng đồng.

Các phản ứng nghiêm trọng, phản ứng của thuốc mới hoặc những phản ứng chưa từng được ghi nhận là nguồn thông tin rất quan trọng để cơ quan quản lý y tế cập nhật cảnh báo an toàn và hoàn thiện hướng dẫn sử dụng thuốc.

Tại các cơ sở khám, chữa bệnh, khi phát hiện phản ứng có hại của thuốc, nhân viên y tế cần ghi nhận đầy đủ thông tin, báo cáo đúng quy trình và phối hợp với khoa Dược để đánh giá, theo dõi cũng như có biện pháp xử trí phù hợp.

An toàn thuốc là trách nhiệm của cả nhân viên y tế và người bệnh

Không có loại thuốc nào hoàn toàn không có nguy cơ gây phản ứng có hại. Tuy nhiên, phần lớn phản ứng có hại của thuốc có thể được phát hiện sớm và xử trí hiệu quả nếu người bệnh sử dụng thuốc đúng chỉ định, không tự ý mua hoặc ngừng thuốc và chủ động thông báo cho nhân viên y tế khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.