RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA LIPID MÁU (MỠ MÁU)

BS. TRẦN THỊ THẢO NHI

I. Tổng quan bệnh rối loạn mỡ máu

Rối loạn lipid máu là tình trạng tăng cholesterol, triglycerides (TGs) huyết tương hoặc cả hai, hoặc giảm nồng độ lipoprotein phân tử lượng cao (HDL-C), tăng nồng độ lipoprotein phân tử lượng thấp (LDL-C) làm gia tăng quá trình vữa xơ động mạch.

Đối với người bình thường, chỉ số cholesterol ở mức < 5,2 mmol/l; triglycerid < 2,3 mmol/l. Nếu vượt quá từng giới hạn này sẽ dẫn đến rối loạn lipid máu, và vượt qua cả hai thì mắc phải chứng rối loạn lipid máu thể hỗn hợp.

II. Các yếu tố nguy cơ gây rối loạn mỡ máu

Các yếu tố nguy cơ chính

- Hút thuốc lá.

- Tăng huyết áp (≥ 149/90 mmHg hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp).

- HDL – C thấp (<40 mg%).

- Tiền sử gia đình có người bị bệnh động mạch vành sớm (nam < 55 tuổi, nữ < 65 tuổi).

- Tuổi (nam ≥ 45 tuổi, nữ ≥ 55 tuổi).

III. Nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu

Ăn quá nhiều chất béo bão hòa. Các chất béo bão hòa có trong các thức ăn có mỡ, đặc biệt là sữa và các sản phẩm từ sữa, thịt mỡ, bơ, hai loại dầu thực vật là dầu dừa và dầu cọ, hầu hết các loại thức ăn rán, các loại bánh như bánh bích qui và ga tô...

Thừa cân/béo phì, uống nhiều rượu và ăn nhiều thức ăn có chứa chất béo sẽ làm tăng lượng triglycerid trong máu.

Khoảng dưới 10% các trường hợp bị rối loạn lipid máu thứ phát do các nguyên nhân như: đái tháo đường; hội chứng thận hư; tăng urê máu; suy tuyến giáp; bệnh gan; nghiện rượu; uống thuốc tránh thai; một số thuốc tim mạch như thuốc ức chế bêta giao cảm, nhóm thuốc lợi tiểu thiazid.

IV. Triệu chứng, biểu hiện rối loạn mỡ máu

Máu nhiễm mỡ có thể bắt đầu từ khoảng 20 tuổi trở lên, diễn biến bệnh kéo dài, không có biểu hiện gì rõ rệt và thường chỉ được phát hiện qua xét nghiệm máu.

Da có những nốt phồng nhỏ bề mặt bóng loáng, màu vàng, mọc nhiều trên da mắt, khuỷu tay, bắp đùi, gót chân, da, lương, ngực… to bằng đầu ngón tay, màu vàng nhạt, không đau, không ngứa.

V. Chẩn đoán rối loạn mỡ máu

Để chẩn đoán rối loạn lipid máu chính xác và để hướng dẫn việc điều trị tốt, chúng ta cần trả lời những câu hỏi sau:

Những đối tượng nào cần quan tâm đến rối loạn lipid máu?

Tốt nhất là mọi người đều được xét nghiệm lipid máu ở tuổi trước 30 tuổi. Tất cả những người này cần được xét nghiệm về lipid máu 5 năm/1 lần.

Các đối tượng sau đây cần thiết phải được xét nghiệm lipid máu:

- Người có các yếu tố nguy cơ của bệnh động mạch vành: tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, béo phì, tuổi cao, tiền sử gia đình có người bị bệnh động mạch vành sớm.

- Có dấu hiệu lâm sàng nghi ngờ rối loạn mỡ máu.

- Có bệnh động mạch vành.

Chẩn đoán rối loạn lipid máu thông qua các xét nghiệm nào?

Muốn chẩn đoán rối loạn lipid máu thì phải làm đủ các thành phần nêu trên của bộ mỡ máu, không nên chỉ cho xét nghiệm Cholesterol toàn phần mà thôi. Các xét nghiệm đó là: Cholesterol toàn phần (CT), lipoprotein tỷ trọng cao (HDL), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), Triglyceride (TG).

VI. Biến chứng rối loạn mỡ máu

Biến chứng tim mạch là nguy cơ hàng đầu Như chúng ta đã biết, tăng cholesterol trong máu nguyên nhân chủ yếu của quá trình vữa xơ động mạch và dần dần làm hẹp các động mạch vành cung cấp máu cho tim và các động mạch khác cung cấp máu cho các cơ quan khác của cơ thể.

Nguy cơ bị bệnh động mạch vành và các bệnh lý tim mạch khác càng tăng cao hơn nếu như người bệnh có các yếu tố nguy cơ khác đi kèm như hút thuốc lá, tăng huyết áp, đái tháo đường, thói quen ít vận động và thừa cân (béo phì).

 

VII. Điều trị rối loạn mỡ máu

Điều trị nguyên nhân

Tăng cường hoạt động thể lực:

thể dục hoặc thể thao vừa với sức của mình, với những người cao tuổi, nên tập đi bộ, phải tập ít nhất 45 phút/ngày, tập đều hàng ngày hoặc ít nhất 3 lần/tuần, nếu ngừng tập thì những kết quả tốt sẽ mất ngay.

Chế độ ăn

- Ăn giảm mỡ động vật vì có chứa nhiều acid béo no, các acid béo này làm tăng cholesterol máu.

- Tăng dầu thực vật chứa nhiều acid béo không no, ăn cá có nhiều acid béo không no họ omega-3, các acid béo này làm giảm cholesterol máu.

• Giảm các thức ăn chứa nhiều cholesterol như phủ tạng động vật (bồ dục, óc, tim, lòng đỏ trứng, gan ...). Giảm các đồ ăn ngọt (bánh ngọt, sôcôla...).
• Tăng rau, quả tươi, uống sữa đậu nành.

- Hạn chế bia, rượu nhất là khi tăng triglycerid.

Nên ăn thực phẩm có nhiều tác dụng giảm mỡ trong máu như: Gừng, chế phẩm đậu sữa, nấm hương, mộc nhĩ, hành tây, ba ba, trà, dầu ngô.

 

Nên uống thật nhiều nước trong ngày

Mỗi tuần nên có ít nhất là 3 ngày ăn cá và 1 ngày ăn đậu (đậu hũ, đậu ve, đậu xanh…) thay cho ăn thịt. Nếu ăn thịt, nên chọn các loại thịt nạc không lẫn mỡ, da và gân. Nếu ăn tôm, cua, ghẹ… nên bỏ phần gạch.

Mỗi tuần chỉ nên dùng 2 quả trứng gà hoặc vịt.

Nạp đủ axit folic: Nếu hàm lượng axit này trong máu quá thấp thì hàm lượng homocystein sẽ tăng, dẫn đến nguy cơ bị bệnh tim. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo nên nạp mỗi ngày 400 microgram axit folic qua các thực phẩm như rau chân vịt, nước ép trái cam, bánh mì, lạc, đậu trắng và mầm lúa mì.

Thuốc

- Có rất nhiều thuốc điều trị rối loạn lipid máu hiện nay, tuy nhiên, có 2 nhóm thuốc phổ biến nhất được áp dụng vào điều trị. Đó là các thuốc nhóm fibrat (như lipanthyl, lopid) và các thuốc nhóm statin (như zocor, lipitor, lescol, crestor...).

Không nên

• Không nên ăn tối quá muộn với thức ăn nhiều đạm vì rất khó tiêu hoá và sẽ làm lượng cholesterol đọng trên thành động mạch dẫn đến xơ vữa động mạch.
• Thường xuyên dùng các món chiên xào.
• Ăn thường xuyên các thực phẩm có hàm lượng cholestrol cao (ví dụ: óc heo, mỡ, da gà, da vịt, da heo, lòng đỏ trứng, sữa, gan, bơ, phủ tạng động vật…)
• Ăn quá nhiều đồ ngọt (ví dụ: chè, mứt, kẹo, bánh kem, kem, nước ngọt, nước tăng lực, nước trái cây đóng hộp, …)
• Ăn các thức ăn như bơ thực vật dạng thỏi và bánh, bánh nướng lò, sản phẩm dạng rán như khoai tây rán, mì ăn liền và nhiều thức ăn công nghiệp chế biến sẵn khác. Trong những thức ăn này có axit béo dạng trans, có thể làm tăng lượng cholesterol máu. Để tránh axit này, nếu muốn phết bơ lên bánh mì hãy chọn loại bơ thực vật mềm.
• Uống quá nhiều rượu, bia (tuy nhiên nếu điều độ mỗi ngày uống 1 ly nhỏ rượu vang đỏ sẽ tốt cho mạch máu)
• Hút thuốc lá.

 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bệnh học và điều trị nội khoa (kết hợp đông – tây y), NXB Y học, 2007.
2. 2. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa, NXB Y học, 2012.
3. Thực đơn dành cho người bệnh máu nhiễm mỡ – Nên ăn gì, kiêng ăn gì?Hoidapbacsi.
4. 3. National Heart Foundation.