1. Thoát vị đĩa đệm là gì?

Thoát vị đĩa đệm là tình trạng bệnh lý của một hoặc một số đĩa đệm nằm giữa các đốt sống của cột sống. Một đĩa đệm cột sống giống như một mẩu đệm cao su, với một nhân nhầy mềm được bao bọc bởi một lớp cứng hơn (bao xơ) ở bên ngoài. Trượt hay thoát vị đĩa đệm xảy ra khi nhân nhầy bị thoát ra bên ngoài qua một vết rách ở bên ngoài bao xơ.

Dựa vào vị trí thoát vị mà người ta chia làm hai loại: Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ và thoát vị đĩa đệm cột sống lưng – thắt lưng.

Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng

Cột sống thắt lưng là vị trí chịu nhiều tác động nhất của cơ thể. Hướng của thoát vị đĩa đệm thắt lưng có thể ra sau, ra trước, lệch sang 2 bên hoặc vào thân đốt gây chèn ép rễ thần kinh vùng cột sống lưng. Vị trí đĩa đệm bị thoát vị phổ biến nhất là L4 L5 và S1. Nguyên nhân đáng lưu ý nhất gây ra tình trạng bệnh lý này là chứng thoái hóa cột sống thắt lưng.

2. Nguyên nhân và triệu chứng

Có rất nhiều nguyên nhân gây bệnh, đa phần trong số đó là do quá trình lão hóa của cơ thể. Ngoài ra còn nhiều lý do khác cụ thể là:

• Quá trình thoái hóa sinh học: Càng lớn tuổi thì đĩa đệm càng mất nước, dễ bị bào mòn và tổn thương. Tạo điều kiện thuận lợi để đĩa đệm thoát vị ra ngoài.
• Hoạt động sai tư thế: Tư thế sai khiến cột sống quá giới hạn như quá ưỡn, quá khom, vẹo cột sống…
• Chấn thương: Ngã, ngồi dập mông xuống đất, tai nạn khiến bao xơ nứt rách, nhân nhầy thoát ra.
• Chế độ sinh hoạt: Hút thuốc, ăn uống thiếu chất, thừa cân, béo phì sẽ ảnh hưởng đến đĩa đệm cột sống.

Người bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng dẫn đến các triệu chứng sau:

Đau thắt lưng cấp tính

Thường xảy ra khi bị chấn thương hoặc khi gắng sức mang vác, bưng bê vật nặng sai tư thế (chậu hoa, xô nước, cây cảnh...).

Người bệnh bị đau không thể cử động được, thậm chí đi đại, tiểu tiện cũng rất khó khăn trong một thời gian, phải sử dụng thuốc giảm đau, giảm co cơ mới cử động được.

Đau mạn tính

Sau đợt đau cấp tính, về sau mỗi khi thực hiện gắng sức tương tự thì cơn đau lại tái phát. Người bệnh khó mà thực hiện các động tác liên quan đến cột sống như: cúi, nghiêng, ngửa, xoay người.

Khi đã có chèn ép thần kinh, có các triệu chứng đau sẽ lan xuống chi dưới làm cho người bệnh vận động chi dưới khó khăn, cơn đau tăng khi đứng, hắt hơi, đi, rặn, nếu được nằm nghỉ ngơi sẽ đỡ đau hơn.

Để chẩn đoán bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng, bệnh nhân cần chụp X- Quang cột sống lưng, chụp cắt lớp vi tính (CT) với cột sống thắt lưng, tốt nhất là chụp cộng hưởng từ (MRI).

3. Phân độ thoát vị đĩa đệm cột sống lưng

Theo Wood, chia TVĐĐ làm bốn loại, theo sự tương quan giữa khối thoát vị của nhân nhầy với vòng sợi và dây chằng dọc sau:

Phình đĩa đệm (Bulge): Là sự bè rộng của đĩa đệm ra xung quanh nhưng vẫn theo viền khớp, gây ra do yếu vòng xơ và dây chằng dọc sau, thường phình cân đối làm lõm bờ trước ống sống gây cản trở lưu thông dịch não tủy.

Lồi đĩa đệm (Protrusion): Là sự phá vỡ vòng xơ, nhân keo chui ra ngoài tạo thành ổ lồi khu trú, tiếp xúc với dây chằng dọc sau nhưng vẫn liên tục với tổ chức đĩa đệm gốc.

TVĐĐ thực sự (Extrusion): Là khối thoát vị đã chui qua vòng xơ, nhưng vẫn còn dính liền với phần nhân keo nằm trước dây chằng dọc sau.

TVĐĐ có mảnh rời (Sequestration): Là có một phần khối thoát vị tách rời ra khỏi phần đĩa đệm gốc nằm trước dây chằng dọc sau, có thể di trú đến mặt sau thân đốt sống.

Cách phân loại này liên quan chặt chẽ với điều trị. Vì tỷ lệ bệnh nhân có phồng và lồi đĩa đệm rất cao, nhưng không nhất thiết phải điều trị phẫu thuật. Ngược lại kết quả phẫu thuật lại đạt cao nhất ở nhóm TVĐĐ có mảnh rời và sau đó là nhóm TVĐĐ thực sự.

4. Điều trị

Điều trị thoát vị đĩa đệm hiện nay chủ yếu là nội khoa, như sử dụng thuốc giảm đau, chống co thắt cơ vân, chống viêm.... Tùy theo tình trạng bệnh, bác sĩ khám sẽ chỉ định thuốc, bạn không nên tự mua thuốc để điều trị, bởi hầu hết các loại thuốc trị bệnh này đều có tác dụng phụ bất lợi cho một số trường hợp có kèm theo bệnh hen suyễn, dạ dày, tăng huyết áp...

Ngoài ra, thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng có thể áp dụng điều trị bằng phương pháp vật lý trị liệu như: vận động trị liệu, dùng sóng radio cao tần, laser… Hoặc các phương pháp YHCT như xoa bóp, bấm huyệt...

Nếu bệnh nặng không thể điều trị nội khoa, bác sĩ có thể điều trị ngoại khoa nhưng hạn chế tùy theo sức khỏe bệnh nhân

5. Vật lý trị liệu – phục hồi chức năng cho bệnh nhân thoát vị đĩa đệm lưng

Các bài tập sau đây áp dụng cho BN thoát vị đĩa đệm cột sống lưng – thắt lưng mức độ lồi đĩa đêm hoặc phình đĩa đệm.

Động tác 1:

Nằm ngửa, co gối, hai bàn chân chạm sàn, khoảng cách giữa hai chân rộng bằng vai, hai tay đặt sau đầu

- Hít sâu, nâng cao hông và bụng hết mức có thể, hai chân co sát mông, vai và cổ gáy tỳ xuống sàn.

- Giữ yên động tác này trong vòng 45 giây đến 1 phút, thở đều và chậm.

- Sau đó từ từ nằm xuống, thở chậm và sâu, thư giãn.

- Lặp lại động tác 3 – 5 lần.

Động tác 2:

Nằm ngửa, co gối, hai bàn chân chạm sàn, hai đầu gối chạm nhau, hai bàn chân chạm nhau, hai tay đặt sau đầu

Hít sâu từ từ nâng cao chân gập hết cỡ vào bụng, giữ lưng thẳng, mông chạm giường.

Giữ yên động tác này trong vòng 45 giây đến 1 phút, thở đều và chậm.

Sau đó từ từ hạ chân xuống, thở chậm và sâu, thư giãn.

Lặp lại động tác 3 – 5 lần.

Động tác 3:

Nằm ngửa, hai chân duỗi mở rộng bằng vai, hai tay co đặt sau đầu

Hít sâu nâng người và chân trái nâng eps sát vào bụng, cố gắng nghiêng người sao cho khuỷu tay phải chạm vào đầu gối chân trái

Giữ yên tư thế trong vòng 30s, hít thở sâu rồi hạ xuống

Lặp lại với bên đối diện

Thực hiện động tác 3 -5 lần

 

Động tác 4:

Quỳ trên sàn nhà, chống hai tay và đầu gối xuống sàn sao cho bàn tay, đầu gối và chân mở rộng và trên một đường thẳng.

Đặt hai cánh tay đặt vuông góc với sàn. Hai tay mở rộng bằng vai, đầu gối mở rộng như chiều rộng của hông. Duỗi thẳng hai bàn chân.

Nhìn hướng về phía trước.

Hít vào. Hóp bụng. Đưa cằm bạn về phía ngực tư thế cúi đầu hướng về rốn, cằm cố gắng chạm ngực. Uốn cong lưng hướng lên trên sàn hết mức có thể. Lưu ý siết hông.

Hít thở sâu và chậm. Giữ tư thế trong vài nhịp thở.

Từ từ thở ra chậm. Trở lại tư thế ban đầu.

Thực hành tư thế 5-6 lần.

Động tác 5

Nằm sấp trên thảm hoặc trên giường

Giơ tay và chân lên cao, kéo căng tay về phía trước và chân về phía sau tạo thành hình cánh cung, ngẩng đầu và đẩy ra sau.

Giữ tư thế khi mỏi thì hạ tay chân xuống, thực hiện 3 – 5 lần

 

Động tác 6:

Ngồi xuống sàn, gập chân lại với nhau và ngồi lên gót chân. Khi bạn cảm thấy thoải mái, mở rộng đầu gối và hông, hít thở đều

Gập người về trước giữa 2 đùi và thở ra.

Từ từ mở rộng hông và thư giãn giữa 2 đùi

Vươn thẳng tay qua đầu, thẳng hàng với đầu gối. Thả lỏng vai trên sàn. Cảm nhận sức nặng của vai trên cạnh vai chạm sàn.

Đây là tư thế thư giãn, nên bản có thể duy trì tư thế bất cứ khi nào từ 30s đến vài phút.

Để kết thúc tư thế, thư giãn, hít thở đều và nâng người lên từ từ

 Tài liệu tham khảo

1. Trung tâm phục hồi chức năng - Bệnh viện Bạch Mai (2019) "Hướng dẫn PHCN cho bệnh nhân thoát vị đĩa đệm lưng - thắt lưng"
2. Brayda-Bruno. M., Tibiletti. M., Ito. K., Fairbank. J. (2014) "Advances in the diagnosis of degenerated lumbar discs and their possible clinical application". Eur Spine J, 23 Suppl 3, S315-23.
3. Amin. R. M., Andrade. N. S., Neuman. B. J. (2017) "Lumbar Disc Herniation". Curr Rev Musculoskelet Med, 10 (4), 507-516.
4. Andersson. G. B. (1999) "Epidemiological features of chronic low-back pain". Lancet, 354 (9178), 581-5.