Trong hoạt động khám, chữa bệnh hiện đại, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như chụp X‑quang (XQ) và chụp cắt lớp vi tính (CT) giữ vai trò rất quan trọng trong phát hiện, theo dõi và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý. Tuy nhiên, đi cùng với hiệu quả chuyên môn là yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn bức xạ nhằm bảo vệ nhân viên y tế, người bệnh và cả cộng đồng xung quanh.

Tại Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị bệnh nghề nghiệp, mỗi năm Khoa Chẩn đoán hình ảnh và Thăm dò chức năng thực hiện hơn 30.000 lượt chụp XQ và CT phục vụ công tác khám, chữa bệnh. Việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn bức xạ vì thế không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là yếu tố cốt lõi để xây dựng môi trường làm việc an toàn, chuyên nghiệp cho toàn thể cán bộ, nhân viên.

Vì sao an toàn bức xạ đặc biệt quan trọng?

Tia X là dạng bức xạ ion hóa có khả năng xuyên qua mô cơ thể để tạo hình ảnh phục vụ chẩn đoán. Nếu tiếp xúc vượt ngưỡng hoặc kéo dài mà không có biện pháp bảo vệ phù hợp, bức xạ có thể gây tổn thương tế bào, ảnh hưởng đến vật liệu di truyền (DNA) và làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh lý về lâu dài.

Đặc điểm nguy hiểm của bức xạ là không nhìn thấy, không ngửi thấy, không gây cảm giác ngay lập tức khi tiếp xúc. Người làm việc trong môi trường bức xạ nếu chủ quan, lơ là bảo hộ có thể tích lũy liều chiếu theo thời gian mà không nhận ra. Do đó, tuân thủ nghiêm các nguyên tắc bảo vệ chính là cách chủ động và hiệu quả nhất để kiểm soát nguy cơ.

Trong thực hành y khoa, mọi hoạt động bức xạ đều phải tuân theo nguyên tắc ALARA (As Low As Reasonably Achievable) – tức là liều chiếu được giữ ở mức thấp nhất có thể nhưng vẫn bảo đảm chất lượng chẩn đoán – nguyên tắc được IAEA và các tổ chức y tế quốc tế khuyến cáo rộng rãi.

* Ba nguyên tắc cốt lõi trong bảo vệ bức xạ

1. Giảm thời gian tiếp xúc

Liều bức xạ tích lũy tỷ lệ thuận với thời gian tiếp xúc: càng ở lâu trong khu vực phát tia, nguy cơ phơi nhiễm càng tăng. Để giảm thời gian tiếp xúc, nhân viên y tế cần:

• Chuẩn bị kỹ thao tác trước khi bắt đầu chụp, hạn chế thao tác lúng túng trong phòng chụp.

• Phối hợp nhịp nhàng giữa bác sĩ, kỹ thuật viên và điều dưỡng để rút ngắn thời gian người bệnh nằm trên bàn chụp.

• Hạn chế tối đa việc lưu lại phòng chụp khi không cần thiết.

• Với các trường hợp chụp XQ hoặc CT cần hỗ trợ người bệnh, bố trí đủ nhân sự và bắt buộc sử dụng đầy đủ phương tiện che chắn.

2. Tăng khoảng cách với nguồn phát

Khoảng cách là một trong những biện pháp bảo vệ đơn giản nhưng rất hiệu quả. Theo định luật bình phương nghịch đảo (Inverse Square Law), khi khoảng cách đến nguồn phát tăng gấp đôi, liều bức xạ nhận được giảm còn xấp xỉ một phần tư. Trong công việc hằng ngày, kỹ thuật viên cần:

• Đứng tại vị trí điều khiển phía sau vách chì khi phát tia.

• Tránh đứng gần bóng phát tia hoặc vùng chùm tia trực tiếp.

• Chỉ tiếp cận người bệnh trong thời gian ngắn, khi thật sự cần thiết (cố định tư thế, hỗ trợ bệnh nhân yếu, già, suy giảm nhận thức…).

3. Sử dụng phương tiện che chắn bảo vệ

Các phương tiện che chắn có vai trò ngăn cản hoặc làm suy giảm đáng kể cường độ tia X trước khi đến cơ thể. Tại khu vực chụp XQ và CT:

• Phòng chụp được thiết kế đạt chuẩn với tường chì, kính chì hoặc vật liệu tương đương để bảo vệ khu vực xung quanh.

• Nhân viên y tế cần sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ như áo giáp chì, tạp dề chì, yếm chì bảo vệ tuyến giáp khi vào phòng chụp.

• Người bệnh được che chắn vùng không cần chiếu (tuyến sinh dục, tuyến giáp…) khi có thể, miễn không ảnh hưởng tới vùng cần chẩn đoán.

• Trang thiết bị bảo hộ phải được kiểm tra định kỳ; các hư hỏng bên trong lớp chì tuy khó nhận biết bằng mắt thường nhưng có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ, do đó cần được phát hiện và thay thế kịp thời.

* Nhóm đối tượng đặc biệt: Phụ nữ mang thai và trẻ em

Thai nhi và trẻ em nhạy cảm với bức xạ hơn người trưởng thành, nên cần được quan tâm đặc biệt trong mọi chỉ định có dùng tia X. Đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, nhân viên y tế cần chủ động hỏi về tình trạng mang thai hoặc nghi ngờ mang thai trước khi chụp XQ hoặc CT. Nếu người bệnh đang mang thai, nhất là trong 3 tháng đầu, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ giữa lợi ích chẩn đoán và nguy cơ đối với thai nhi, ưu tiên các phương pháp không dùng bức xạ như siêu âm, MRI khi phù hợp.

Trong trường hợp chụp XQ hoặc CT là thật sự cần thiết cho sức khỏe người mẹ, có thể vẫn tiến hành nhưng phải tối ưu các tham số chụp, che chắn vùng bụng và vùng thai nhi tối đa có thể, đồng thời giải thích rõ cho sản phụ và gia đình về lý do chỉ định cũng như các biện pháp bảo vệ đã áp dụng. Trẻ em cũng cần cài đặt tham số chụp riêng với liều thấp hơn, cố định tư thế tốt để hạn chế phải chụp lại.

* Bảo vệ người bệnh: không chỉ là “máy móc và quy trình”

Tiêu đề bài viết nhấn mạnh “lá chắn bảo vệ nhân viên và người bệnh. Do đó ngoài các nguyên tắc dành cho nhân viên y tế, việc bảo vệ người bệnh cũng cần được thực hiện bài bản. Khi thăm khám và chỉ định, bác sĩ cần:

• Chỉ định chụp XQ, CT khi thật sự cần thiết, tránh yêu cầu các khảo sát trùng lặp trong thời gian ngắn nếu không có lợi ích lâm sàng rõ ràng.

• Giải thích cho người bệnh và thân nhân về mục đích, lợi ích của kỹ thuật, giúp họ yên tâm và hợp tác tốt để giảm nguy cơ chụp lại.

• Trao đổi, tận dụng tối đa kết quả chẩn đoán hình ảnh trước đó (nếu còn giá trị), hạn chế chụp thêm không cần thiết.

Về phía kỹ thuật viên, ngoài việc vận hành máy an toàn, cần hướng dẫn người bệnh tư thế đúng, nhắc giữ yên trong lúc chụp, hỗ trợ di chuyển cho người cao tuổi, bệnh nhân yếu để rút ngắn thời gian nằm trên bàn chụp, qua đó giảm liều cho bệnh nhân và cho chính nhân viên.

* Biện pháp quản lý - “lá chắn” bền vững

Bên cạnh các biện pháp vật lý, quản lý và giám sát đóng vai trò là “hệ thống phòng vệ” bền vững về lâu dài. Cơ sở y tế cần:

• Tổ chức đào tạo, tập huấn an toàn bức xạ định kỳ cho nhân viên, đặc biệt là nhân sự mới.

• Xây dựng, cập nhật và giám sát thực hiện quy trình vận hành máy XQ, CT theo đúng quy định.

• Kiểm định, bảo dưỡng thiết bị đúng thời hạn; không sử dụng máy khi có cảnh báo bất thường.

• Theo dõi liều chiếu cá nhân bằng liều kế và lưu hồ sơ đầy đủ; liều kế cần được đeo đúng vị trí, đúng thời gian làm việc và được gửi đọc liều định kỳ.

• Bố trí biển cảnh báo bức xạ rõ ràng, phân vùng kiểm soát, hạn chế người không có nhiệm vụ ra vào khu vực đặt máy.

• Mọi chỉ định chụp XQ, CT phải được xem xét cẩn thận, đảm bảo đúng chỉ định lâm sàng, tránh chỉ định không cần thiết hoặc chỉ định quá mức.

* Mỗi nhân viên y tế là một “lá chắn an toàn”

An toàn bức xạ không chỉ phụ thuộc vào máy móc hay quy trình, mà bắt đầu từ ý thức và trách nhiệm của từng cá nhân. Những việc tưởng chừng đơn giản, nếu thực hiện đều đặn mỗi ngày, sẽ góp phần tạo nên một môi trường làm việc an toàn cho cả nhân viên và người bệnh:

• Đeo liều kế đúng cách, đúng vị trí, đúng thời gian làm việc; định kỳ kiểm tra kết quả đo liều theo quy định.

• Mặc đầy đủ trang bị bảo hộ trước khi vào phòng chụp, không chủ quan “quên” vì ca chụp nhanh hoặc khẩn cấp.

• Kiểm tra cửa chắn, hệ thống báo động an toàn trước khi phát tia.

• Báo cáo ngay cho bộ phận phụ trách khi phát hiện bất thường về thiết bị hoặc quy trình.

• Nhắc nhở, hỗ trợ đồng nghiệp tuân thủ quy định an toàn khi thấy sai sót.

Trong lĩnh vực y tế, nơi sức khỏe và tính mạng người bệnh luôn được đặt lên hàng đầu, bảo đảm an toàn bức xạ chính là một phần không thể tách rời của chất lượng chăm sóc. Với sự tuân thủ nghiêm túc từ mỗi cán bộ y tế, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như XQ và CT sẽ tiếp tục phát huy hiệu quả chẩn đoán, đồng thời vẫn giữ được “lá chắn” bảo vệ vững chắc cho nhân viên và người bệnh.

 Tài liệu tham khảo: IAEA Safety Standards; Thông tư 13/2012/TT-BKHCN về đảm bảo an toàn bức xạ trong y tế; IAEA Radiation Protection of Patients-rpop.iaea.org

(Bài viết được ThS.BS. Nguyễn Anh Tuấn - Phụ trách Khoa Chẩn đoán và Thăm dò chức năng tư vấn chuyên môn)