(Nguời viết: Ths.BS. Nguyễn Anh Tuấn - Phụ trách Khoa Chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chức năng)

Ngày 30/8/2025, Đảng ủy Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp đã tổ chức sinh hoạt chính trị và về nguồn tại đặc khu Côn Đảo cho đảng viên, cảm tình đảng của bệnh viện.

Khi đặt chân đến Côn Đảo – hòn đảo xinh đẹp ngoài khơi Nam Bộ, ít ai có thể hình dung nơi đây từng là chốn ngục tù tàn khốc mệnh danh “địa ngục trần gian”. Không khí thanh bình và cảnh vật hoang sơ của Côn Đảo hôm nay tương phản hoàn toàn với quá khứ đau thương của nó. Suốt 113 năm tồn tại (1862–1975), hệ thống nhà tù Côn Đảo đã giam cầm khoảng 200.000 lượt chiến sĩ cách mạng và người yêu nước; trong đó khoảng 20.000 người đã vĩnh viễn nằm lại mảnh đất thiêng này[1]. Biết bao tội ác man rợ của kẻ thù xâm lược đã diễn ra nơi đây nhằm đàn áp, tiêu diệt ý chí chiến đấu của những người con yêu nước Việt Nam. Đứng trên mảnh đất thấm máu cha ông, chúng tôi không khỏi nghẹn ngào xúc động xen lẫn niềm biết ơn vô hạn đối với thế hệ đi trước, những người đã hy sinh tất cả để đổi lấy độc lập, tự do cho dân tộc.

Chốn ngục tù khét tiếng và những tội ác man rợ

Di tích trại giam Phú Hải – nhà tù cổ và lớn nhất Côn Đảo, xây dựng từ năm 1862, từng giam cầm nhiều nhà yêu nước tiêu biểu như Phan Châu Trinh, Tôn Đức Thắng…[2]. Bước qua cánh cổng trại Phú Hải rêu phong, chúng tôi như nghe thấy vọng về tiếng rên xiềng xích và lời nguyện thề son sắt của bao lớp tù nhân năm xưa. Những dãy phòng giam tập thể xây thấp và chật chội hiện ra trước mắt: mỗi buồng giam nhỏ hẹp từng chứa hàng chục tù nhân, nóng bức ngột ngạt đến nỗi nhiều người kiệt sức suy nhược[2]. Trại Phú Hải còn đó căn hầm xay lúa khét tiếng – nơi tù nhân bị bắt lao động khổ sai xay lúa, giã gạo suốt ngày đêm dưới sự giám sát tàn bạo của cai ngục. Họ bị đánh đập dã man, thậm chí có thể bị tra tấn đến chết chỉ vì làm phật ý tên cai ngục[3]. Khung cảnh tái hiện khiến chúng tôi không khỏi rùng mình: tưởng như còn thấy bóng những thân hình tiều tụy, trần truồng vì bị lột hết quần áo trước khi nhốt vào phòng giam mỗi tối[4][5]. Từng viên gạch, bức tường nơi trại giam này thấm đẫm máu và nước mắt, minh chứng cho tội ác tột cùng mà thực dân, đế quốc đã gây ra trên thân xác đồng bào ta.

Tham quan dãy phòng giam tập thể

Tham quan hầm xay lúa

Nếu trại Phú Hải gợi lên sự khổ ải triền miên thì khu “chuồng cọp” tại trại Phú Tường càng khiến người chứng kiến căm phẫn trước mức độ tàn bạo tột đỉnh. “Chuồng cọp” là tên gọi khu biệt giam do thực dân Pháp xây dựng năm 1940 (sau này Mỹ – chính quyền Sài Gòn xây thêm vào 1971) dành để giam cầm, tra tấn những tù nhân chính trị cốt cán, những người kiên trung bất khuất[6][7]. Đó là những dãy phòng giam biệt lập chỉ rộng chừng 5m², không có giường nằm; phía trên trần phòng giam là hệ thống chấn song sắt kiên cố để cai ngục đi lại kiểm soát và hành hạ phạm nhân[8]. Tù nhân bị cùm chân nằm trực tiếp trên nền xi măng ẩm lạnh, mọi sinh hoạt bài tiết đều diễn ra trong không gian chật hẹp hôi hám[9]. Cai ngục thường đứng trên hành lang, thò que sắt chọc xuống hoặc thẳng tay ném vôi bột, dội nước bẩn xuống mình tù nhân bị giam phía dưới[10]. Chưa dừng lại ở đó, “chuồng cọp” còn có các phòng tắm nắng không mái che – một dạng sân trống dùng để phơi nắng, phơi mưa tra tấn tù nhân ngoài trời[11]. Không ít tù nhân sau khi đã kiệt quệ vì đòn tra tấn trong xà lim còn bị lôi ra phơi nắng cho đến chết[12]. Những hình thức tra tấn kinh hoàng đó biến Côn Đảo thành nơi địa ngục trần gian có thật giữa trần thế – nơi chứng kiến những hành động ngược đãi tù nhân man rợ chưa từng có của thực dân Pháp, quân đội Mỹ và chế độ tay sai Việt Nam Cộng hòa[13]. Mỗi bước chân giữa “trại địa ngục” này, chúng tôi như cảm nhận được rõ ràng nỗi đau đớn tột cùng mà cha ông ta đã phải gánh chịu: tiếng roi vọt vút trong không khí, tiếng gào thét vang lên từ các phòng giam tăm tối, và cả những tiếng rì rầm bài hát yêu nước quyết tử vọng lên bất chấp đọa đày. Tất cả như vọng về từ quá khứ, ám ảnh tâm trí người chứng kiến, để rồi khắc sâu lòng căm thù tội ác và niềm cảm phục ý chí kiên cường của các thế hệ chiến sĩ cách mạng Việt Nam.

Khuôn viên nhà tù

Ý chí bất khuất trong chốn “địa ngục trần gian”

Đối mặt với chế độ lao tù hà khắc và đòn roi tàn bạo, những người tù cách mạng tại Côn Đảo vẫn không hề khuất phục. Trái lại, họ đã biến chốn “địa ngục trần gian” này thành một “trường học cách mạng”, nơi hun đúc ý chí kiên cường, bí mật tổ chức các phong trào đấu tranh và nuôi dưỡng lý tưởng độc lập, tự do cho dân tộc[14]. Chính tại trại Phú Hải, năm 1932 Chi bộ cộng sản đầu tiên của nhà tù Côn Đảo được thành lập (còn gọi là Chi bộ đặc biệt tại Banh I), do các chiến sĩ cộng sản như Ngô Gia Tự, Nguyễn Hới lãnh đạo[15]. Từ “trường học” đặc biệt giữa chốn lao tù ấy, các chiến sĩ đã truyền cho nhau kiến thức, lý luận cách mạng và niềm tin tất thắng. Họ lặng lẽ học tập, trao đổi qua khe cửa, mảnh giấy, thậm chí làm “sách” bằng lá bàng khô hay truyền tin bằng mật ngữ trong hạt cơm để duy trì tổ chức[16]. Dù kẻ địch áp dụng đủ mọi cực hình tra tấn man rợ, từ đòn roi, nhục hình thể xác đến đày ải tinh thần, những người tù yêu nước vẫn một lòng giữ vững khí tiết. Họ tuyệt thực, chịu đòn thay nhau, tương trợ đồng đội vượt qua bệnh tật, cùng thề quyết tử để tố cáo tội ác địch. Có những cuộc phản kháng tập thể làm rung chuyển nhà tù như vụ nổi dậy Bãi Cạnh năm 1883 thời Pháp[17], hay các phong trào chống cờ, chống ly khai, tuyệt thực, vượt ngục thời Mỹ – Ngụy những năm 1960-1970[18][19]. Tinh thần quật cường tỏa sáng ngay giữa chốn ngục tù tăm tối, khiến kẻ thù khiếp sợ. Thực tế, dù bị giam cầm, tra tấn dã man, các tù nhân chính trị ở Côn Đảo vẫn giữ vững ý chí chiến đấu quật cường, không gì khuất phục nổi[20]. Ngọn lửa yêu nước âm ỉ cháy trong tim họ chính là nguồn sức mạnh giúp họ vượt lên mọi đọa đày của “địa ngục trần gian” này.

Tham quan trại Phú Bình

Trong số những tấm gương kiên trung đó, có biết bao chí sĩ yêu nước và chiến sĩ cách mạng ưu tú trải dài qua các thế hệ. Ngay từ đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp đã đày ra Côn Đảo nhiều nhà lãnh đạo phong trào Duy Tân, Đông Du... Tiêu biểu như cụ Phan Châu Trinh, cụ Huỳnh Thúc Kháng – những chí sĩ yêu nước đã phải chịu hơn một thập kỷ tù đày nơi đây (1908–1921) nhưng vẫn giữ trọn khí tiết, để rồi sau khi được trả tự do lại tiếp tục cống hiến cho dân tộc. Đầu thập niên 1930, thực dân Pháp lại tống giam hàng loạt lãnh tụ cách mạng: nhà hoạt động cộng sản Tôn Đức Thắng bị kết án 20 năm khổ sai và giam ở Côn Đảo từ 1930; chính tại đây “Bác Tôn” đã bí mật tổ chức đấu tranh, nhen nhóm ngọn lửa cách mạng trong tù suốt 15 năm trời. Các đồng chí như Lê Hồng Phong (Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương) hay nhà yêu nước Nguyễn An Ninh đã bị đọa đày cho đến lúc hy sinh và an nghỉ mãi mãi trên mảnh đất này[21]. Còn biết bao chiến sĩ kiên trung khác như Ngô Gia Tự, Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Phan Đăng Lưu… đã từng bị giam cầm nơi “địa ngục trần gian” Côn Đảo, coi thường cái chết, giữ trọn lời thề chiến đấu. Dẫu nhiều người đã ra đi mãi mãi, lý tưởng cách mạng của họ vẫn trường tồn, tiếp thêm sức mạnh cho các thế hệ sau.

Đặc biệt, tấm gương của nữ anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu sáng ngời như một huyền thoại về lòng yêu nước và khí phách bất khuất. Chị Sáu – người con gái Đất Đỏ kiên trung – bị thực dân Pháp kết án tử hình và đưa ra Côn Đảo khi mới 19 tuổi. Trước họng súng quân thù, chị hiên ngang hát vang bài ca cách mạng và hô to “Đả đảo thực dân Pháp!” cho đến giây phút cuối cùng, hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc. Sự hy sinh anh dũng của Võ Thị Sáu đã viết nên trang sử hào hùng bằng lòng dũng cảm, trở thành biểu tượng sáng ngời cho lý tưởng cách mạng Việt Nam[22]. Cho đến hôm nay, nhắc đến chị, mỗi người dân đất Việt đều bày tỏ niềm tri ân và tự hào sâu sắc. Cùng với tên tuổi Võ Thị Sáu, Côn Đảo còn in đậm nhiều cái tên bất tử khác như liệt sĩ Lê Hồng Phong, Nguyễn An Ninh, Cao Văn Ngọc, Lê Văn Việt… Họ mãi là những ngôi sao sáng trên bầu trời độc lập của dân tộc, đã ngã xuống để thế hệ cháu con được sống trong hòa bình, tự do.

Tri ân quá khứ và lời nguyện của thế hệ hôm nay

Phần mộ Anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu tại Nghĩa trang Hàng Dương (Côn Đảo), nơi nhân dân tứ phương luôn đến viếng hương bày tỏ lòng tri ân đối với nữ liệt sĩ tuổi 19 bất tử. Giữa đêm khuya ở Nghĩa trang Hàng Dương, trong ánh trăng mờ và làn khói hương bảng lảng, chúng tôi lặng lẽ bước đi trên những lối mòn phủ đầy bóng cây bàng cổ thụ. Nơi đây là nghĩa trang liệt sĩ lớn nhất Côn Đảo, chôn cất hàng vạn chiến sĩ cách mạng và người yêu nước Việt Nam thuộc nhiều thế hệ đã bị tù đày từ năm 1862 đến 1975[23]. Bóng những bia mộ trắng hiện lên trong màn sương đêm như những linh hồn bất tử đang tụ hội. Hơn 20.000 người con ưu tú của Tổ quốc, cả tên tuổi lẫy lừng lẫn những người vô danh, đã gửi thân nơi lòng đất Mẹ tại nghĩa trang này. Những tấm bia có tên và cả những ngôi mộ khuyết danh nằm san sát, gợi nhớ đến biết bao câu chuyện bi tráng sau mỗi cái tên và cả những câu chuyện chưa ai biết đến của những người đã ngã xuống. Ở Khu A của nghĩa trang, chúng tôi dừng chân trước mộ phần của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà chí sĩ Nguyễn An Ninh – hai nhân vật lịch sử tuy xuất thân khác nhau nhưng đều chung một kết cục bi hùng là bỏ mình trong nhà tù Côn Đảo[21]. Sang Khu B, chúng tôi lặng người trước mộ chị Võ Thị Sáu phủ đầy hoa trắng. Ngôi mộ luôn ấm áp khói hương này là điểm đến linh thiêng nhất đối với mọi du khách khi ra Côn Đảo – bởi ở đó, ai cũng muốn nghiêng mình tưởng nhớ cô gái anh hùng đã trở thành huyền thoại. Trong bóng tối tịch mịch, nghe tiếng sóng biển rì rào vọng vào nghĩa trang như lời ru của Tổ quốc, chúng tôi không khỏi tưởng tượng đến những đêm dài năm xưa, nơi đây chất đầy những thi thể người yêu nước vừa chịu cực hình tàn nhẫn. Hàng Dương khi ấy là chứng nhân câm lặng cho tội ác và cũng là đài tưởng niệm bất khuất của dân tộc: máu của các liệt sĩ thấm sâu vào lòng đất đã hóa thành những đóa hoa độc lập, tô thắm màu cờ Tổ quốc hôm nay.

Đảng bộ Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp viếng Nghĩa trang Hàng Dương ngày 30/8/2025 tại mộ phần Chị Võ Thị Sáu

Đứng trước Đài tưởng niệm trung tâm của nghĩa trang Hàng Dương – công trình uy nghi cao 21,6m, cách điệu hình hoa sen vươn lên từ ngục tù đau khổ – chúng tôi lặng người xúc động. Tất cả chúng tôi cúi đầu mặc niệm trước anh linh hàng vạn anh hùng liệt sĩ. Những giọt nước mắt nóng hổi lăn dài, hòa trong hương trầm tưởng nhớ, như tỏ lòng biết ơn vô hạn tới cha ông. Nhờ có sự hy sinh to lớn của họ, đất nước Việt Nam mới giành lại độc lập, thống nhất và hòa bình. Chính mảnh đất từng được gọi là “địa ngục trần gian” này đã bừng sáng trong niềm vui tự do sau ngày 30/4/1975 – minh chứng cho tinh thần bất khuất và khát vọng độc lập cháy bỏng của dân tộc Việt Nam[24]. Côn Đảo hôm nay đã chuyển mình mạnh mẽ: từ một nhà tù đau thương năm xưa trở thành “hòn đảo anh hùng” – Di tích quốc gia đặc biệt lưu dấu lịch sử, đồng thời là hòn ngọc du lịch giữa biển Đông. Sự đổi thay đó càng làm sáng tỏ chân lý: không một lực lượng bạo tàn nào có thể khuất phục được ý chí một dân tộc quyết đấu tranh cho tự do. Những người ngã xuống ở Côn Đảo năm xưa đã hóa thân vào đất mẹ, nhưng lý tưởng và tinh thần của họ mãi trường tồn, trở thành động lực thôi thúc bao thế hệ Việt Nam vươn lên.

Là thế hệ được sinh ra và lớn lên trong hòa bình, chúng tôi thấu hiểu rằng cái giá của độc lập tự do là vô cùng đắt đỏ – được trả bằng máu xương của cha anh nơi chiến trường và chốn lao tù “địa ngục”. Mỗi tấc đất Côn Đảo thấm đượm máu đào và nước mắt của tiền nhân luôn nhắc nhở chúng tôi về trách nhiệm thiêng liêng đối với Tổ quốc. Chúng tôi, những người con của thế hệ hôm nay, nguyện đời đời ghi nhớ công ơn các anh hùng liệt sĩ và noi gương ý chí kiên cường của cha ông. Trước anh linh những người đã khuất, chúng tôi nguyện phấn đấu một lòng vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tiếp nối xứng đáng con đường cách mạng vẻ vang mà các thế hệ đi trước đã vạch ra. Dù trong thời bình hay bất cứ gian nguy nào, thế hệ chúng tôi cũng sẽ đoàn kết, ra sức học tập, rèn luyện và cống hiến sức trẻ cho quê hương đất nước. Đó chính là lời tri ân sâu sắc nhất gửi tới các anh hùng liệt sĩ Côn Đảo – những người đã hiến dâng trọn đời mình cho Tổ quốc. Chúng tôi tin rằng, ở nơi chín suối, các bậc tiền nhân sẽ mỉm cười mãn nguyện khi thấy con cháu hôm nay sống xứng đáng với sự hy sinh cao cả của cha ông, chung tay dựng xây một Việt Nam hòa bình, thịnh vượng, trường tồn. Vĩnh biệt nhé, Côn Đảo – “địa ngục trần gian” năm xưa, nhưng mãi mãi là biểu tượng cho tinh thần bất khuất và là nguồn sức mạnh thiêng liêng nâng bước chúng tôi trên con đường phụng sự Tổ quốc thân yêu.

Tài liệu tham khảo:

1. Lê Thị Thúy Hằng (2024). Nhà tù Côn Đảo - Từ "địa ngục trần gian" đến trường học đấu tranh cách mạng. Trung tâm Lưu trữ quốc gia[25][22][24].
2. Bách khoa toàn thư mở Wikipedia (tiếng Việt). Nhà tù Côn Đảo[13][10]; Nghĩa trang Hàng Dương[23][21].
3. Ngân Hà (2017). Những hình ảnh xúc động tại các nhà tù ở Côn Đảo. Báo Lào Cai điện tử[2][12][20].
4. Kỳ Nghỉ Đông Dương (2025). Trại giam Phú Hải – Nhà tù cổ nhất Côn Đảo. Blog du lịch[5].

[1] [14] [15] [16] [17] [18] [19] [22] [24] [25]  Nhà tù Côn Đảo - Từ "địa ngục trần gian" đến trường học đấu tranh cách mạng

https://www.archives.org.vn/gioi-thieu-tai-lieu-nghiep-vu/nha-tu-con-dao-tu-dia-nguc-tran-gian-den-truong-hoc-dau-tranh-cach-mang.htm

[2] [3] [9] [12] [20] Những hình ảnh xúc động tại các nhà tù ở Côn Đảo | Báo Lào Cai điện tử

https://baolaocai.vn/nhung-hinh-anh-xuc-dong-tai-cac-nha-tu-o-con-dao-post266435.html

[4] [5] Trại Giam Phú Hải Nhà tù cổ nhất Côn Đảo (2025)

https://www.kynghidongduong.vn/blog/trai-giam-phu-hai-nha-tu-co-nhat-tai-con-dao.html

[6] [7] [8] [10] [11] [13] Nhà tù Côn Đảo – Wikipedia tiếng Việt

https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9_C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o

[21] [23] Nghĩa trang Hàng Dương – Wikipedia tiếng Việt

https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C4%A9a_trang_H%C3%A0ng_D%C6%B0%C6%A1ng