Với sự tiến bộ của y học hiện đại, các biện pháp điều trị ung thư ngày càng phát triển và thông dụng hơn cả là hóa trị. Hóa trị giúp hỗ trợ tiêu diệt tế bào ung thư hoặc ngừng sự phát triển của chúng. Bên cạnh những lợi ích, hóa trị vẫn gây ra nhiều tác dụng phụ cho bệnh nhân nên việc chăm sóc bệnh nhân sau hóa trị là rất cần thiết.

Hình 1 Tác dụng phụ của bệnh nhân sau hóa trị

Mục tiêu chăm sóc sau hóa trị

• Giúp cơ thể hồi phục nhanh hơn, giảm triệu chứng của tác dụng phụ.
• Ngăn ngừa biến chứng, đặc biệt là nhiễm trùng, suy nhược.
• Củng cố tinh thần, giúp người bệnh cảm thấy an tâm và có động lực.

Thuốc hóa trị có thể còn tồn tại nhiều ngày trong cơ thể, bài tiết ra qua nước tiểu, phân, mồ hôi… nên trong 48 giờ đầu cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa để bảo vệ người chăm sóc và môi trường:

• Sử dụng riêng nhà vệ sinh nếu có thể; nếu phải dùng chung, nên xả 2 lần mỗi khi sử dụng.
• Người chăm sóc khi tiếp xúc với chất thải (urine, phân, đờm, chất ói, đồ lót, quần áo dơ…) nên đeo găng tay dùng một lần, vứt bỏ ngay sau khi dùng, và rửa tay kỹ bằng xà phòng.
• Giặt quần áo, ga trải giường hoặc đồ dùng bị dơ bằng chất thải với máy giặt: dùng nước nóng, giặt 2 lần nếu có thể. Không giặt bằng tay.
• Tránh để người mang thai tiếp xúc với chất thải hoặc tiếp xúc trực tiếp với người bệnh trong giai đoạn này.

Hóa trị thường gây loét miệng, khô miệng, viêm niêm mạc. Việc chăm sóc miệng kỹ lưỡng giúp giảm nguy cơ viêm nhiễm và đau đớn chẳng hạn như:

• Đánh răng 2–3 lần/ngày bằng bàn chải lông mềm.
• Dùng kem đánh răng có fluor và súc miệng bằng dung dịch muối + bicarbonate (ví dụ pha 1/8 thìa muối + 1/4 thìa bột nở trong 240 ml nước).
• Tránh sử dụng dung dịch súc miệng chứa cồn (có thể gây khô, kích ứng).
• Nếu đeo hàm giả (răng giả), chỉ đeo khi ăn uống, và rửa sạch, ngâm dung dịch kháng khuẩn khi không dùng.

Dinh dưỡng:  Người bệnh thường có cảm giác chán ăn, giảm vị giác, buồn nôn, tiêu chảy hoặc táo bón sau khi hóa trị nên việc hỗ trợ dinh dưỡng rất quan trọng. Để hồi phục được tốt, một số hướng dẫn dinh dưỡng cần lưu ý:

• Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày (5–6 bữa nhỏ thay vì 2–3 bữa lớn).
• Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu hóa, mềm, ít gia vị, ít dầu mỡ.
• Bổ sung nguồn protein chất lượng: cá, thịt trắng, trứng, đậu, sữa (nếu dung nạp được).
• Trái cây, rau quả (nấu chín nếu cần) để bổ sung vitamin và chất xơ nhẹ.
• Uống đủ nước: nước lọc, nước trái cây pha loãng, nước canh, trà thảo mộc (không chứa caffein nhiều).
• Tránh thực phẩm sống, tái, không rõ nguồn gốc để giảm nguy cơ nhiễm trùng.

Hình 2 Dinh dưỡng cho bệnh nhân sau hóa trị.

Cơ thể sau hóa trị dễ mệt mỏi, do đó cần nghỉ ngơi hợp lý nhưng cũng nên vận động nhẹ để hỗ trợ lưu thông máu và tinh thần. Những hoạt động nhẹ như đi bộ chậm, giãn cơ là cần thiết. Thiết lập lịch ngủ đều đặn, cố gắng ngủ đủ 7–8 giờ mỗi đêm.

Hóa trị làm suy giảm hệ miễn dịch, do đó việc phòng ngừa nhiễm trùng rất quan trọng.

• Rửa tay thường xuyên với xà phòng, đặc biệt trước khi ăn hoặc tiếp xúc vùng mặt, miệng, mũi.
• Tránh tiếp xúc với người đang bị cảm cúm, nhiễm trùng đường hô hấp, các đám đông. Khuyên khách đến thăm khi khỏe mạnh, dùng khẩu trang nếu cần.
• Giữ nhà cửa sạch sẽ, thoáng khí
• Không hút thuốc, hạn chế tiếp xúc khói thuốc và các chất ô nhiễm.

Hóa trị không chỉ ảnh hưởng thể chất mà còn ảnh hưởng tinh thần: lo âu, trầm cảm, stress, cảm giác cô đơn. Một số biện pháp có thể hỗ trợ về tinh thần:

• Khuyến khích chia sẻ cảm xúc với gia đình, người thân, hoặc tham gia nhóm cộng đồng bệnh nhân ung thư.
• Có thể thực hành thiền, hít thở sâu, viết nhật ký, nghe nhạc nhẹ để thư giãn.
• Nếu cần, tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần để hỗ trợ chuyên sâu.

Tuân thủ lịch tái khám theo chỉ dẫn bác sĩ để đánh giá kết quả, phát hiện sớm biến chứng, và điều chỉnh điều trị nếu cần. Ghi lại mọi triệu chứng lạ, tác dụng phụ mới xuất hiện để báo cho bác sĩ.

Một số triệu chứng cần lưu ý:

• Sốt > 38,5 °C không giảm.
• Chảy máu bất thường (khó cầm hoặc khởi phát không rõ nguyên nhân).
• Đau, sưng, đỏ tại vị trí truyền dịch, tiêu chảy liên tục kéo dài, nôn ói không kiểm soát.
• Khó nuốt, đau miệng nhiều, loét miệng nặng.
• Khó thở, ho tăng
• Mệt mỏi quá mức, ngất, sụt cân nhanh

Khi gặp những triệu chứng này cần phải báo ngay đến bác sĩ hoặc đến nhưng bệnh viện có khoa chăm sóc giảm nhẹ để nhận được sự hỗ trợ

Nguyễn Lê Tuấn Khải - Khoa Điều trị Chăm sóc giảm nhẹ